કન્ટેનર મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રમોશન સ્કીમ: ભારતમાં નિકાસકારો માટે કન્ટેનર પુરવઠો કેવી રીતે વધી શકે

કપડાં, સ્માર્ટફોન, કારના ભાગો અને કારખાનાંનો કાચો માલ દરિયાઈ વેપારમાં મોટેભાગે કન્ટેનરમાં જાય છે. એટલે કન્ટેનર મોંઘા થાય કે સમયસર ન મળે, તો ભારતીય નિકાસકારોનો ખર્ચ પણ વધી શકે. ₹10,000 કરોડની કન્ટેનર મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રમોશન સ્કીમ (CMPS)નો હેતુ ભારતમાં ઉત્પાદન વધારીને આ નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે. યોજના હેઠળ કઈ મદદની વાત છે અને તેના આંકડામાં ક્યાં સવાલ ઊભા થાય છે, તે સમજવું ઉપયોગી છે.

કન્ટેનર મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રમોશન સ્કીમ શા માટે જરૂરી બની

શિપિંગ કન્ટેનર વેપારની જરૂરી કડી છે

વિડિયોના જણાવ્યા મુજબ, દુનિયાનો 90%થી વધુ વેપાર દરિયાઈ માર્ગે થાય છે. બલ્ક માલ સિવાય અનેક આયાત-નિકાસની વસ્તુઓ કન્ટેનરમાં વહન થાય છે. કન્ટેનરની ઉપલબ્ધતા અને ભાડું તેથી નિકાસકારો માટે સીધી અસર કરે છે.

ચીનમાં ઉત્પાદનનું કેન્દ્રીકરણ પુરવઠાનું જોખમ વધારે છે

વિડિયોમાં કન્ટેનર ઉત્પાદનનો મોટો હિસ્સો ચીનમાં થતો હોવાનો દાવો છે. તેમાં ક્યાંક 80થી 90% અને અન્ય જગ્યાએ 95%નો આંકડો અપાયો છે. આ આંકડાઓ એકબીજાથી જુદા છે; ચીનનો ચોક્કસ હિસ્સો સત્તાવાર ઉદ્યોગના આંકડાથી ચકાસવો જોઈએ.

જ્યારે ઉત્પાદન થોડાં સ્થળોએ કેન્દ્રિત હોય, ત્યારે પુરવઠામાં ખલેલ પડે તો કન્ટેનર મળવામાં મુશ્કેલી આવી શકે. માંગ વધે ત્યારે ભાડામાં પણ મોટો ફેરફાર શક્ય છે. ભારત માટે સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવાનો એક હેતુ આ જોખમ ઘટાડવાનો છે.

ઊંચું ભાડું નાના નિકાસકારોને અસર કરી શકે છે

વિડિયોમાં 40-ફૂટ કન્ટેનરનું ભાડું $500થી વધીને $8,000 કે તેથી વધુ થયું હોવાનો દાખલો અપાયો છે. આ ભાવ કયા સમયગાળા અને કયા રૂટ માટે હતા તે સ્પષ્ટ નથી, તેથી તેને દરેક વેપાર માટે લાગુ પડતો દર માનવો યોગ્ય નથી. છતાં, અચાનક વધેલો શિપિંગ ખર્ચ નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોના નફા અને ભાવની સ્પર્ધાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

₹10,000 કરોડની CMPS ભારતમાં ઉત્પાદન વધારવા માગે છે

લાંબા ગાળાનો ટેકો ઉત્પાદન ક્ષમતા ઊભી કરવા માટે છે

વિડિયો યોજના આશરે 13 વર્ષની હોવાનું અને FY29થી FY39-40 સુધી ચાલવાનું કહે છે. તેમાં 28 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ કેબિનેટની મંજૂરીનો પણ ઉલ્લેખ છે. આ તારીખ અને યોજનાની ચોક્કસ અવધિ સત્તાવાર કેબિનેટ જાહેરાતથી ચકાસવી જરૂરી છે.

નવું કારખાનું ઊભું કરવું, કર્મચારીઓને તાલીમ આપવી અને સ્થાનિક સપ્લાયરો તૈયાર કરવું સમય લે છે. તેથી લાંબા ગાળાનો ટેકો ઉત્પાદન વ્યવસ્થા ધીમે ધીમે વિકસાવવામાં મદદ કરી શકે છે.

ભારતમાં કન્ટેનર બનાવવું પહેલાં મુશ્કેલ કેમ હતું

વિડિયો મુજબ, કન્ટેનર માટે ખાસ પ્રકારનું સ્ટીલ, દરિયાઈ વાતાવરણ સહન કરતું પેઇન્ટ અને મજબૂત ઉત્પાદન લાઇન જોઈએ. સાથે જ તૈયાર માલે આંતરરાષ્ટ્રીય પરીક્ષણ અને ગુણવત્તાના નિયમો પણ પૂરા કરવા પડે છે. વિડિયો ચીનના મોટા પાયાના ઉત્પાદન અને સરકારી સહાયને તેની ઓછી કિંમતનું કારણ ગણાવે છે.

ઉત્પાદન લક્ષ્યમાં ઘરેલું માંગ અને નિકાસ બંને સામેલ છે

યોજનાનું લક્ષ્ય દર વર્ષે 7.5 લાખ TEU ઉત્પાદન કરવાનું હોવાનું વિડિયોમાં કહેવાયું છે. TEU એટલે 20-ફૂટ કન્ટેનર જેટલી ક્ષમતા દર્શાવતું માપ. આ લક્ષ્યની સત્તાવાર પુષ્ટિ જરૂરી છે.

આટલી ક્ષમતા ઊભી થાય તો ભારત પોતાની જરૂરિયાત માટે કન્ટેનર બનાવી શકે અને નિકાસની તક પણ મેળવી શકે. પરંતુ ઉત્પાદન ક્ષમતા ઊભી થવી અને વૈશ્વિક બજારમાં ઓર્ડર મેળવવો, બંને અલગ પડકાર છે.

ઉત્પાદકોને મળનારી નાણાકીય અને ઔદ્યોગિક સહાય

મૂડી રોકાણ માટે 3% વ્યાજ સહાય

વિડિયોમાં નવી ગ્રીનફિલ્ડ ફેક્ટરી સ્થાપવા અથવા હાલની બ્રાઉનફિલ્ડ ફેક્ટરીનું વિસ્તરણ કરવા લેવાયેલા ટર્મ લોન પર દર વર્ષે 3% વ્યાજ સહાયની વાત છે. આ સહાય માટે ₹859 કરોડ ફાળવાયા હોવાનું પણ જણાવાયું છે. કોણ પાત્ર છે, કેટલા સમય માટે સહાય મળશે અને તેની ગણતરી કેવી રીતે થશે, તે યોજના માર્ગદર્શિકામાં સ્પષ્ટ થવું જોઈએ.

ઉત્પાદન અને કામગીરીના ખર્ચમાં મદદ

વિડિયો ₹8,891 કરોડને ઉત્પાદન આધારિત સહાય માટે ફાળવાયેલો ભાગ કહે છે. તેના મુજબ, આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડો પ્રમાણે બનેલા અને વેચાયેલા કન્ટેનર પર મદદ મળી શકે છે. પ્રતિ કન્ટેનર કેટલી સહાય હશે અને કઈ શરતો લાગુ પડશે, તેનો ઉલ્લેખ સ્પષ્ટ નથી.

વિડિયોમાં અલગથી ઓપરેટિંગ ખર્ચની સહાયનો પણ ઉલ્લેખ છે. તેનો હેતુ મોટા પાયે ઉત્પાદન કરતા વિદેશી ઉત્પાદકો સામે ભારતીય કંપનીઓના ખર્ચનો તફાવત ઘટાડવાનો છે. જોકે, ઓપરેટિંગ ખર્ચની મદદ અને ઉત્પાદન આધારિત સહાયની સત્તાવાર રચના અલગથી સમજવાની જરૂર છે.

પરીક્ષણ, પ્રમાણપત્ર અને બંદર જમીન

પરીક્ષણ અને પ્રમાણન માટે ₹150 કરોડની ફાળવણીનો ઉલ્લેખ છે. દરિયાઈ પાણી, ભારે દબાણ અને પરિવહન દરમિયાનના આંચકા સહન કરવાની ક્ષમતા ચકાસવા માટે ભારતમાં સામાન્ય પરીક્ષણ કેન્દ્રો બનાવવાની વાત છે. ડાયનેમિક લોન્ગિટ્યુડિનલ ઇમ્પેક્ટ ટેસ્ટિંગ તેનું એક ઉદાહરણ છે.

વિડિયોમાં મોટા બંદરો પાસેની ખાલી જમીન કન્ટેનર કારખાનાં માટે લીઝ પર આપવાની સહાય પણ જણાવાઈ છે. કઈ જમીન મળશે અને લીઝની શરતો શું હશે, તે નિયમો પરથી જ જાણી શકાશે. ચાર સહાયના સ્તંભોમાં જમીન અને ઓપરેટિંગ ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે પછી જણાવેલા ત્રણ બજેટ ભાગો અલગ રીતે રજૂ થયા છે.

સ્થાનિક કન્ટેનર ઉત્પાદનથી અન્ય ઉદ્યોગોને પણ કામ મળી શકે

ખાસ સ્ટીલ અને મજબૂત ખૂણાના ભાગોની માંગ

કન્ટેનર બનાવવા માટે જંગ સામે ટકે એવું યોગ્ય ગ્રેડનું સ્ટીલ જરૂરી છે. કન્ટેનરના ચાર ખૂણે મજબૂત કાસ્ટિંગ અને કપલર જેવા ભાગો પણ લગાડવામાં આવે છે. આ ભાગો કન્ટેનરને જહાજ, રેલવે વેગન અથવા ટ્રક પર ગોઠવવામાં મદદ કરે છે.

વિડિયોમાં સ્થાનિક સ્ટીલ ઉત્પાદકોને કન્ટેનર-ગ્રેડ સ્ટીલ બનાવવા માટે સહાય કરવાની વાત છે. આથી કન્ટેનર કંપનીઓને દેશમાં બનેલું સ્ટીલ અને જરૂરી ભાગો મળી શકે. પરિણામે, લાભ ફક્ત અંતિમ ઉત્પાદન બનાવતી ફેક્ટરીઓ પૂરતો ન રહેવાની શક્યતા છે.

મरीन પેઇન્ટ અને સહાયક સપ્લાયરો માટે તક

દરિયાઈ પાણી અને ખરાબ હવામાન સામે ટકે તેવી મरीन કોટિંગ્સ કન્ટેનર માટે જરૂરી છે. કન્ટેનર ઉત્પાદન વધે તો આવા પેઇન્ટ અને અન્ય ખાસ ઘટકોના સ્થાનિક સપ્લાયરોને નવા ઓર્ડર મળી શકે. આ તક કેટલી મોટી બનશે, તે ઉત્પાદનના વાસ્તવિક આંકડા અને ખરીદી પર નિર્ભર રહેશે.

વિડિયો આશરે 3,000 કુશળ ઉત્પાદનની નોકરીઓ અને 500થી વધુ પરોક્ષ રોજગારની શક્યતા દર્શાવે છે. આ અંદાજ છે, ખાતરીપૂર્વકનું પરિણામ નહીં. તેની સમયમર્યાદા અને ગણતરીનો આધાર પણ સ્પષ્ટ થવો જોઈએ.

યોજનાની સફળતા ખર્ચ, ગુણવત્તા અને વિશ્વાસ પર નિર્ભર રહેશે

મોટા પાયે ઉત્પાદન અને સ્પર્ધાત્મક ખર્ચ જરૂરી છે

સહાયથી કારખાનું શરૂ કરવામાં મદદ મળી શકે, પણ લાંબા સમય સુધી ઉત્પાદન ચલાવવા માટે સતત ઓર્ડર અને યોગ્ય ખર્ચ જરૂરી છે. ભારતીય ઉત્પાદકોને કાચા માલની ઉપલબ્ધતા, કામદારોની કુશળતા અને કારખાનાની ક્ષમતા પર ધ્યાન આપવું પડશે. ચીનના ઉત્પાદનના મોટા પાયાને પડકારવા માટે આ બાબતો મહત્વની રહેશે.

આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રમાણપત્રથી ગ્રાહકનો વિશ્વાસ બને

શિપિંગ કંપનીઓને એવા કન્ટેનર જોઈએ છે જે નક્કી કરેલા પરીક્ષણો પાસ કરે. તેથી ભારતમાં પરીક્ષણ સુવિધા હોવી પૂરતી નથી; ઉત્પાદનને જરૂરી પ્રમાણપત્ર અને ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ પણ મેળવવો પડશે. ઉત્પાદકોએ સત્તાવાર પાત્રતા નિયમો તપાસવા જોઈએ, જ્યારે નિકાસકારો અને શિપિંગ કંપનીઓએ સ્થાનિક ઉત્પાદનની ગુણવત્તા અને ઉપલબ્ધતા પર નજર રાખવી જોઈએ.

જાહેર થયેલા આંકડામાં કેટલીક અસંગતતા છે

વિડિયોમાં યોજનાનું કુલ પેકેજ ₹10,000 કરોડ કહેવાયું છે. પરંતુ જણાવેલા ત્રણ બજેટ ભાગો, ₹859 કરોડ, ₹8,891 કરોડ અને ₹150 કરોડ, મળીને ₹9,900 કરોડ થાય છે. ₹100 કરોડનો આ તફાવત સત્તાવાર ફાળવણીમાં સ્પષ્ટ થવો જરૂરી છે.

એ જ રીતે, સહાયના ચાર સ્તંભ અને બજેટના ત્રણ ભાગ એક જ વર્ગીકરણ નથી. ચીનનો ઉત્પાદન હિસ્સો, યોજનાનો સમયગાળો અને 7.5 લાખ TEUનું લક્ષ્ય પણ સત્તાવાર દસ્તાવેજો સાથે સરખાવવું જોઈએ.

મુખ્ય નિષ્કર્ષ: કન્ટેનર ઉત્પાદન ભારતની સપ્લાય ચેનને મજબૂત કરી શકે

CMPSનો હેતુ ભારતમાં કન્ટેનર બનાવવાની ક્ષમતા વધારવાનો અને વિદેશી પુરવઠા પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે. વ્યાજ સહાય, ઉત્પાદન ટેકો, પરીક્ષણ સુવિધા અને બંદર જમીનનો ઉપયોગ ઉત્પાદકોને મદદ કરી શકે છે. સ્ટીલ, પેઇન્ટ અને કન્ટેનરના ભાગો બનાવતા સ્થાનિક ઉદ્યોગોને પણ તક મળી શકે છે.

યોજનાનું વાસ્તવિક પરિણામ સ્પર્ધાત્મક ખર્ચ, ગુણવત્તા, પ્રમાણપત્ર અને સતત પુરવઠા પર આધાર રાખશે. શું ભારત આગામી વર્ષોમાં કન્ટેનર બજારમાં ચીનના પ્રભુત્વને પડકારતું ઉત્પાદન કેન્દ્ર બની શકશે?